Filip Ejdus

Zašto je Beogradu Moskva bliža od Brisela i Vašingtona

Radio Slobodna Evropa, emisija Most

U najnovijem Mostu Radija Slobodna Evropa razgovaralo se tome šta znači sve tešnja saradnja nove vlasti u Srbiji sa Moskvom. Sagovornici su bili beogradski spoljnopolitički analitičar, Boško Jakšić, i Filip Ejdus, asistent na Fakuletu političkih nauka u Beogradu.

Bilo je reči o tome da li je tačna teza da Vašingtonu ne bi smetalo približavanje Srbije Rusiji ukoliko bi nova vlada ispunila američke zahteve oko Kosova, koliko je Moskva uticala na Ivicu Dačića da napusti Borisa Tadića i napravi savez sa Tomislavom Nikolićem, kako iz današnje perspektive izgleda nekadašnja izjava Tomislava Nikolića da bi više voleo da Srbija bude ruska gubernija nego članica evropskog bloka, da li je, s obzirom na ogromnu Putinovu popularnost u Srbiji, u toj zemlji danas dominantno prorusko raspoloženje, zašto Aleksandar Vučić uporno ponavlja da Srbija neće ući u NATO pakt, koliko je Rusiji suštinski stalo da Srbija ostane izvan NATO pakta, kao i tome kakav politički značaj ima izgradnja zajedničke fabrike oružja sa Rusima.

Omer Karabeg: U poslednje vreme sve više se mogu čuti tvrdnje da se nova vlast, iako se stalno zaklinje u evropski put Srbije, sve više udaljava od Brisela i približava Moskvi. Rekao bih da je u toj konstataciji najdalje otišao Vuk Drašković kada je rekao: “Govore Evropska unija, a misle – malo morgen. Migavac im pokazuje Zapad, a oni voze na Istok“. Koliko ima istine u toj tvrdnji?

Boško Jakšić: Rekao bih da je to preterivanje, jer su srpsko-ruski odnosi veoma iznijansirani i ne bi baš moglo tako da se kaže, iako na prvi pogled, otkako su predsednik Nikolić i nova garnitura došli na vlast, postoji čitava kolekcija primera koji bi mogli da ukazuju na to da Srbija ili dobrovoljno upada u naručje Rusije ili je Moskva možda stisla Beograd u jedan čvrst medveđi zagrljaj. Ipak, mislim da je komentar Vuka Draškovića suviše jednosmeran.

Filip Ejdus: Imam malo više razumevanja za te tvrdnje. Iako je nova vlada deklarativno ostala na putu evropskih integracija, njeni postupci ukazuju na to da je uspostavljanje bližih ekonomskih, energetskih, odbrambenih i političkih odnosa sa Moskvom njen prioritet. Svi najviši funkcioneri nove vlade su na svoja prva zvanična putovanja otišli u Rusiju. Dogovorene su razne stvari – kredit od 800 miliona dolara, značajno unapređenje vojno-tehničke saradnje, a najavljen je i početak izgradnje dela gasovoda Južni tok koji treba da ide kroz Srbiju. Istovremeno na planu evropskih integracija, osim deklarativnog zalaganja za uspostavljanje političkog dijaloga sa Prištinom i dogovora o predstavljanju Kosova na regionalnim skupovima, nije učinjen nikakav stvarni napredak. Nema sumnje da je Srbija nakon ovih prvih mesec dana delovanja nove vlade dalje od Evropske unije, a bliže Ruskoj federaciji.

Boško Jakšić: Mogao bih ovoj listi primera, koje je pomenuo gospodin Ejdus, da dodam još nekoliko stvari. Recimo, Zberbanka, koja je najveća u Rusiji i među 20 najvećih u svetu, dolazi u Srbiju, a najavljena je i poseta Vladimira Putina, koji dolazi na početak radova izgradnje Južnog toka kroz Srbiju. Podsetio bih da je Vuk Jeremić, na nesumnjivo veliko zadovoljstvo Moskve, koja mu je itekako pomogla da dođe na mesto predsedavajućeg Generalne skupštine Ujedinjenih nacija, za jednog od svojih savetnika uzeo bivšeg ruskog premijera Jevgenija Primakova. Taj spisak je duži, s tim što se on uglavnom svodi na pitanja ekonomije. Dakle, približavanje Rusiji je manje-više ekonomskog i energetskog karaktera. U analizi srpsko-ruskih odnosa morali bismo da uzmemo u obzir još jedan važan elemenat, a to je Kosovo, na osnovu koga ja zaključujem da su stvari više balansirane nego što to na prvi pogled izgleda.

Naime, svedoci smo promenjene srpske retorike koja se tiče Kosova. Prvi put je u leksiku srpskih političara ušla reč ustupci. Vlast u Beogradu je dala veoma čvrsta obećanja da će ispuniti ono što je do sada dogovoreno. Zapadne diplomate veoma otvoreno govore da veruju novoj vladi i da tako čvrsta obećanja nikada nisu dobili od prethodne vlade. Moja je teza da je sve to deo dogovora, koji je ova vlada napravila pre svega sa Amerikancima. Rekao bih, i u tome je suština moje teze, da postoji prećutna saglasnost između Vašingtona i Moskve. Vašington je zainteresovan da se završi kosovska epopeja, da se normalizuju odnosi i da se pitanje Kosova konačno skine sa dnevnog reda, a u isto vreme je svestan da postoji interes i Moskve i Beograda za energetsku saradnju.

Zašto onda Zapad ne bi progutao i Južni tok i saradnju u energetici, kada pola zapadne Evrope zavisi od ruskog gasa i kada trasa gasovoda Južni tok vodi sve do Italije? Zato mislim da samo na prvi pogled postoji spoljnopolitički debalans, a on postoji pre svega zato što vlast neće reći da je spremna da ispuni sve ono što se od nje očekuje, kad je u pitanju Kosovo.

Filip Ejdus: S jedne strane ta teza ima logike. Već neko vreme postoji uverenje da samo desničarske stranke, koje imaju nacionalistički pedigre, mogu da naprave velike ustupke u vezi sa Kosovom. Za sada još uvek nemamo nikakve opipljive dokaze na osnovu kojih bismo mogli da tvrdimo da će zaista da dođe do nekakvog zaokreta u kosovskoj politici. Voleo bih da je ta teza tačna, ali sam prilično skeptičan. Mislim da će odnosi između Beograda i Prištine, na žalost, i dalje biti loši, kao što su bili i do sada, i da će i jedna i druga strana teško praviti ustupke.

Omer Karabeg: Gospodine Ejdus, kako gledate na tezu da je srpska vlada napravila dogovor sa Amerikancima i da u svemu ovome postoji prećutna saglasnost između Moskve i Vašingtona?

Filip Ejdus: Ne postoje nikakvi opipljivi dokazi da se ovo radi u saglasnosti sa Zapadom. Takva konstrukcija može logički da stoji, ali u empirijskom smislu nisam video nikakav dokaz da su ovo približavanje Rusiji i popuštanje u vezi sa Kosovom deo nekakvog plana koji je dogovoren sa Vašingtonom.

Boško Jakšić: Ja ne mogu ponuditi nikakve dokaze za svoju tezu. Svakako se ne radi ni o kakvom čvrstom dogovoru Vašingtona i Moskve i još manje bismo mogli da pričamo o nekakvoj novoj Jalti. Mislim da se radi o prećutnoj saglasnosti u kojoj svaka od dve strane, i Istok i Zapad, nalaze dozu sopstvenog interesa.

Svakako da ne postoji nikakav čvršći, ponajmanje pismeni dogovor. Inače, moram da kažem da sam oduvek smatrao da Naprednjaci, zajedno sa Socijalistima, a to su dve stranke koje ne kriju svoje proruske naklonosti, imaju mnogo veće šanse da povuku neke odlučne poteze u pogledu Kosova, jer ih niko, upravo zbog njihove prošlosti, ne može da nazove izdajnicima, prodavcima Kosova, nepatriotima.

Sve su to atributi koji se uvek obavezno koriste kada se govori o Demokratskoj stranci ili Liberalno demokratskoj partiji. To je ta prednost, koja je gotovo zakonomernost politike. Pitanje je samo da li nova koaliciona vlada želi da iskoristi tu svoju prednost. Meni se čini da počinje da je koristi. Kako će biti dalje – to ne znam, jer to neće svakako biti ravan put, nego će ići cik-cak linijom, levo-desno, i imaće svoje zastoje.

Omer Karabeg: Zanimljivo je da je Ivica Dačić nakon posete Moskvi doneo odluku da napusti Borisa Tadića i krene u savez sa Tomislavom Nikolićem i Aleksandrom Vučićem. Na osnovu toga mogao bi se izvući zaključak da je Moskva odigrala presudnu ulogu u dolasku sadašnje garniture na vlast.

Filip Ejdus: Potrebno je prisetiti se da je Ivica Dačić posetio Moskvu i pre sklapanja koalicionog sporazuma s Demokratskom strankom 2008. godine. Razlika između njegove tadašnje posete i ove iz 2012. je u tome što je on 2008. godine demantovao da je Rusija uticala na formiranje tadašnje vlade, dok je sada otvoreno priznao da je Moskva vršila jak pritisak da se napravi koalicija s Naprednjacima. Ruski uticaj je, dakle, bio veoma važan, ali mislim da su ipak prevladali neki unutrašnji razlozi. Tu mislim, pre svega, na izbor Tomislava Nikolića za predsednika, ali i na lične motive Ivice Dačića, čiji politički ego nije mogao da odoli iskušenju da postane premijer.

Boško Jakšić: Nesumnjivo je da su isti oni, koji su se donedavno žalili da strani ambasadori po Beogradu sklapaju srpske vlade, ovoga puta i sami konsultovali strance, pre svega Ruse. Treba imati u vidu da su, dok su trajali koalicioni pregovori, sve vreme u vazduhu visila dva zahteva koji su maltene bili javna tajna, a to je da Rusi neće nikakvu vladu u kojoj bi se našla, direktno ili indirektno, Liberalno demokratska partija, dok je Zapad insistirao na tome da u vladu ne uđe Vojislav Koštunica. Kao što vidimo, napravljena je vlada u kojoj nema ni Koštunice, ni LDP-a. Drugim rečima, izgleda da su ispoštovane želje velikih saveznika. A to što izgleda da je vlada napravljena u Moskvi, ja bih to objasnio time što su Amerikanci, čini mi se, shvatili da u Srbiji mnogo lakše može da prođe vlada koja deluje proruski, nego proamerički. To je osnova prećutne saglasnosti Moskve i Vašingtona, o kojoj sam govorio.

Omer Karabeg: Može li se reći da je jedan od razloga okretanja Rusiji procena vladajuće koalicije da će time povećati svoj rejting? Dačić je, čini mi se, jednom prilikom rekao da se ne treba pretvarati, jer većina naroda pozdravlja najtešnje veze sa Rusijom. Uostalom, ne treba zaboraviti ni ogromnu popularnost koju Putin ima u Srbiji.

Boško Jakšić: Tako je. Veliku popularnost ima ne samo Putin, nego i odlazeći ruski ambasador, ako je odlazeći. Jasno je da nova vlast pravi kapital na toj vrsti raspoloženja. To Zapadu ne smeta, jer je njegov interes da se što pre završi stvar oko Kosova. Zbog toga su oni spremni da progutaju Ruse i da kažu OK. Njihova je logika – grlite se i ljubite sa majčicom Rusijom, ali naš interes mora biti zadovoljen. Drugim rečima, ova vlada je u poziciji da bude neka vrsta umiljatog jagnjeta koje na dve strane sisa. Ona bi mogla da obezbedi da i Rusi i Zapad budu zadovoljni. Ne zaboravimo da se Rusi neće protiviti ničemu što srpska vlada uradi oko Kosova. I Putin i Medvedev i drugi ruski zvaničnici su često stavljali do znanja da će prihvati svako rešenje koje prihvati Beograd.

Filip Ejdus: Putin je najpopularniji političar u Srbiji. Čak je i Tomislav Nikolić prilikom svoje poslednje posete Moskvi rekao da bi samo Putin mogao da ga pobedi na predsedničkim izborima. Sigurno je da su ogromna Putinova popularnost, kao i činjenica da Srbi doživljavaju Ruse, pored Grka i još nekih naroda, kao najveće prijatelje, uticali da se ova vlada, koja je utemeljena na populističkim principima, okrene Moskvi. To okretanje narod doživljavaju kao nešto što je poželjno, budući da je u harmoniji sa kolektivnim osećanjima. Takvom politikom ova vlast utemeljuje sebe u biračkom telu i stiče političke poene. To je evidentno. Na žalost, u Srbiji ne postoji dovoljno jaka kritička svest koja bi upozorila na ekonomske, političke i bezbednosne posledice tog približavanja Rusiji. Za sada, u najširem javnom mnjenju do takve racionalne analize nije došlo.

Omer Karabeg: Kako iz današnje perspektive izgleda nekadašnja izjava Tomislava Nikolića da bi više voleo da Srbija bude ruska gubernija nego članica evropskog bloka?

Filip Ejdus: Tomislav Nikolić je dosta promenio svoju političku retoriku od 2007. godine, kada je dao tu izjavu. On je danas deklarativno privržen evropskim integracijama Srbije, mada to tek treba i da pokaže svojim delima. Mislim, međutim, da Tomislav Nikolić nije mnogo promenio svoje stavove prema Rusiji. Kada je 2007. godine na nekoliko dana postao predsednik skupštine Srbije, on je prvo primio tadašnjeg ruskog ambasadora u Beogradu. Nikolić je sada, još pre inauguracije, posetio Moskvu, gde se susreo sa Putinom, a u septembru je zakazan još jedan susret sa ruskim liderom u Sočiju. Nikolić možda više ne smatra da Srbija treba da postane ruska gubernija – ako je u tako nešto ikada verovao – ali njegova dela pokazuju da je za njega Moskva i dalje ubedljivo najvažniji spoljnopolitički partner Srbije.

Boško Jakšić: On to može privatno da misli, kao što je jednom javno rekao da mu je najomiljenija knjiga Tihi Don, ali mislim da u funkciji šefa države to ne sme i ne može da kaže, čak i ako bi to želeo.

Omer Karabeg: Šta znači izgradnja zajedničke fabrike oružja sa Rusima. Da li je to nešto više od ekonomske saradnje?

Filip Ejdus: Jačanje vojno tehničke saradnje sa Rusijom neumitno će voditi jačanju političkih veza između dve zemlje. To ne mora da znači da će Srbija time biti uvučena u ruske bezbednosne integracije. Međunarodni politički odnosi i spoljna politika se retko kada menjaju preko noći, ali je važno imati u vidu trendove. Nova vlada je svojim delima pokazala da joj je unapređivanje odnosa sa Rusijom prioritet i, ukoliko se ovaj trend nastavi, veliko je pitanje gde ovaj proces može Srbiju da odvede.

Boško Jakšić: Kada govorimo o vojnoj saradnji, naravno da Rusi njome mogu da budu zadovoljni, ali treba imati u vidu i drugu stranu – da je i Srbija veoma zadovoljna. Rusi znaju da srpska namenska industrija najveći deo svoje proizvodnje izvozi na Zapad – treba se setititi samo koliko municije prodaje Americi. To je jedna od retkih industrijskih grana u ovoj zemlji koja je profitabilna. Investicije u takvu industriju su normalne. Svakako da je važno da Beograd vodi računa da ga takva vrsta saradnje ne odvuče u neke tamne političke koridore, gde bi Rusija pokušala da uvede Srbiju u neke druge aranžmane.

Tačno je da su bila vremena kada su Pasuljanske livade nuđene Rusima da tamo izgrade svoju bazu. To su radili ljudi koji sada vode ovu zemlju. Nadam se da je to vreme prošlo i da se Srbija trudi da prepozna sopstvene interese u bilateralnoj saradnji sa Rusijom, a Rusija ih je već prepoznala. Rusi u ovom trenutku itekako mogu da budu zadovoljni. Ne samo da mogu da uživaju u ulozi sveslovenskog, pravoslavnog patrona, koju oni vole, nego su učvrstili i svoj uticaj, pre svega ekonomski, koji im je veoma važan.

Važno im je i da Srbija ne ide u NATO, pa zato mislim da im nije smetalo što je vojni ministar Vučić ovih dana srdačno ćaskao sa komandantom Nacionalne garde Ohaja, što je dokaz da Srbija ne želi da prekine ni odnose, koje ima na drugoj strani Atlantika

Omer Karabeg: Karakteristično je da Aleksandar Vučić stalno ponavlja da Srbija neće u NATO. Zašto on oseća potrebu da svaki put to naglasi, da li on time želi da definitivno uveri Ruse da Srbija neće u NATO ili šalje poruku nekom drugom?

Filip Ejdus: Mislim da to Vučićevo često naglašavanje vojne neutralnosti Srbije ima i spoljni i unutrašnji aspekt. Na spoljnopolitičkom planu radi se o pokušaju da se Rusija dodatno motiviše da pruži ekonomsku pomoć vladi, koja je svesna da bez snažne i brze finansijske injekcije, koja bi došla spolja, neće moći da reši nagomilane ekonomske i socijalne izazove. Na unutrašnjem planu to ritualno ponavljanje da Srbija nikada, ni po koju cenu, neće ući u NATO savez, niti priznati Kosovo, je u funkciji prikupljanja političkih poena i skretanja pažnje sa socijalno ekonomskih problema.

Boško Jakšić: Da bismo razumeli čitav taj kompleks pitanja oko NATO pakta, morali bismo se vratiti unazad. Kada je 2000. godine Srbija počela da se demokratizuje i reformiše, mi smo u to vreme uporno govorili o evroatlantskim integracijama. Nikome nije smetalo što je samo godinu dana pre toga NATO bombardovao Srbiju. Međutim, ima tome jedno 5-6 godina kako je atlantska komponenta srpskih integracija potpuno izbačena. Nije izbačena sada, nego još u vreme one famozne kohabitacije Voje Koštunice i Borisa Tadića – da bi na kraju pre dve godine Boris Tadić dogurao dotle da kaže da bilo kakvi razgovori o ulasku Srbije u NATO pripadaju dalekoj budućnosti.

Dakle, to što sada Aleksandar Vučić govori je nasleđeni citat. Mi još nismo odgovorili na pitanje kako se dogodilo da smo od zdušne podrške evroatlantskim integracijama dogurali do toga da je naše članstvo u NATO paktu prepušteno dalekoj budućnosti. Inače, sadašnja Vučićeva priča o NATO paktu ima više unutrašnju dimenziju, nego što je to poruka bilo Vašingtonu, bilo Briselu, bilo Moskvi.

Omer Karabeg: Koliko je Rusiji suštinski stalo da Srbija ne uđe u NATO pakt? Da li su tačne spekulacije da je Srbija instrument Rusije u njenom nastojanju da spreči širenje NATO pakta?

Filip Ejdus: Treba imati u vidu da je u gotovo svim ruskim strateškim dokumentima proširenje NATO saveza definisano kao bezbednostna pretnja ruskim nacionalnim, ekonomskim i političkim interesima. To se, pre svega, odnosi na postsovjetski prostor, ali i na delove Evrope u kojima NATO ima ambiciju da se širi. Zbog toga se Rusija protivi proširenju NATO pakta u svim onim područjima gde može da ima uspeha, a na Balkanu je jedino Srbija takav slučaj.

Međutim, ne treba smetnuti s uma činjenicu da su Srbija i Balkan u svakom pogledu, osim možda u energetskom, od drugorazrednog geopolitičkog značaja za ruske interese. Zbog toga mislim da se Srbija ne može tretirati kao nekakav instrument Rusije u njenom nastojanju da spreči širenje NATO pakta. Rusija radi ono što može, a to znači da će podržavati opredeljenje Srbije da ne uđe u NATO, dokle god ono bude aktuelno. Međutim, ukoliko bi Srbija promenila svoju stratešku orijentaciju i opredelila se za NATO, ne mislim da bi to obavezno značajano pogoršalo odnose između Beograda i Moskve.

Boško Jakšić: Nesumnjivo je da postoji velika razlika u specifičnoj težini Srbije i zemalja kao što su, recimo, Ukrajina ili Gruzija, koje se nalaze uz Rusiju, pa je ona vitalno zainteresovana da NATO ne uđe na taj prostor. Rusija koristi Srbiju da šalje signale, da pojačava retoriku, da, ako treba, koristi i reči kalibra 155 milimetara, ali suštinski stvari stoje drugačije. Uzmimo primer Crne Gore. Rusija, koja je itekako prisutna u Crnoj Gori, nije imala ništa protiv kada je Crna Gora odlučila da uđe u NATO pakt. Tako da se lopta vraća u naše dvorište.

Mislim da se ovde preuveličava strah od toga kako bi Rusija reagovala kada bismo se mi odlučili za NATO pakt. Naši političari se stalno sa strahom pitaju šta će Rusi reći ako mi poželimo ili pomislimo da se priključimo zapadnoj alijansi, mada taj strah nije realan, jer su i Bugarska, i Rumunija, i Poljska članice NATO pakta, a mnogo su bliže granicama Rusije. Dakle, nema osnova za strah. Međutim, naše je političare lako zastrašiti i Rusija to veoma vešto koristi.

Omer Karabeg: I na kraju, da li je ovo sadašnje približavanje Rusiji taktički potez ili je u pitanju dugoročna strategija?

Boško Jakšić: Voleo bih da verujem da se radi o osmišljenoj politici čuvanja interesa Srbije. Sve zavisi od toga kako će jedna tako delikatna politika biti vođena. To je veliki izazov ovoj vladi, a posebno njenoj diplomatiji, za koju nisam baš uveren da može uspešno da se nosi s tim izazovom. Strahujem i od emotivne komponente srpske politike koja je u ovom trenutku apsolutno na strani Rusije, a to je nešto što bi i dugoročno i kratkoročno bilo loše.

Filip Ejdus: Ne znam da li se radi o taktici ili strategiji. Ukoliko se zaista radi o nekom taktičkom balansiranju i manevrisanju, mislim da je ono veoma opasno, pošto vrlo lako može da se vrati Srbiji kao bumerang. Evropska unija trenutno prolazi kroz najveću krizu od svog osnivanja i malo će joj trebati da pronađe izgovor da dugoročno odloži evropsku perspektivu Srbije. Time bi se taktičko približavanje Rusiji pretvorilo u dugoročnu geopolitičku zamku, koju smo sami sebi napravili. Srbija nije Jugoslavija, a bipolarni svet odavno ne postoji, tako da su sve analogije sa Titovom politikom pogrešne i opasne – i mogu Srbiju da odvedu u zabludu.

Is interest in Kosovo on the decline among Serbian intellectuals?

What you see is a cover of 1985 book written by Dimitrije Bogdanović entitled “A Book About Kosovo”. The publication of this book restored an enormous interest among Serbian intellectuals in what was going on in the Kosovo Autonomous Province at the time. Ever since, Serbian politics has been characterized by Kosovomania, an obsession with what many Serbs believe to be the cradle of the Serbian nation, some kind of “holy land” soaked with blood of heroes from the Kosovo Battle fought in 1389. How this played out in Serbian politics before, during and after Milošević has been thoroughly studied. However, very few scholars have investigated how did this Kosovomania impact the production of knowledge in Serbia over the decades.

By using COBISS.SR database I have made a small quantitative study of the number of Kosovo related bibliographical records in Serbian language between 1970 and 2011. Unsurprisingly the number of Kosovo related publications increased steadily from 1329 in the 70s, to 2420 in the 80s skyrocketing to 7443 in the 1990s. The most productive years were 1991 with 1099 publications and 1998 with 1070 publications. However, since the fall of Milošević and democratic changes in 2000 the number of publications about Kosovo is in a sharp decline. In comparison to the 1990s the intellectual production about Kosovo in the first decade of the 21st century halved to a total of 3305 records. In the year 2011 the production declined even further to a record low 176 bibliographical records thus going back to mid 70s level.

What does this say about Serbian intellectual obsession with Kosovo? Of course, not much substantively because this is only a quantitative analysis (and a very basic one). However, what this definitely does show is a decreasing level of interest in Kosovo among Serbian intellectuals, for good or for bad. It could also be a starting point for a more qualitative research into what Serbian intelligentsia make of Kosovo today.

Da li Srbija postaje “talac” te rezolucije ili je reč o dokumentu koji je nas jedini spas?

Intervju za Novi Magazin/Interview for Novi Magazin

Do koje mere će Rezolucija 1244 biti primenjena zavisi isključivo od onih aktera koji imaju efektivnu kontrolu nad teritorijom Kosova, a to su pored institucija Kosova države kvinte, NATO i EU.

Iako je možda 1999. godine moglo da se učini da je Rezolucijom 1244 zaštićen suverenitet Jugoslavije na Kosovu, u godinama koje su dolazile pokazalo se da ovaj dokument nije bio baš tako čvrsta garancija. Srbija se stalno poziva na one odredbe iz ove Rezolucije koje joj garantuju suverenitet i teritorijalni integritet, a zanemaruje neke druge koje joj se ne dopadaju. Tako se, na primer, često ignoriše činjenica da se u rezoluciji 1244 izričito navodi da će konačni status Kosova biti utvrđen u skladu sa “sporazumom” iz Rambujea što znači u skladu sa voljom naroda koji tamo živi.

Da li neka nova medjunarodna konferencija moze da znaci neku drugaciju raspodelu medjunarodne podrske Srbiji?

Odgovor na ovo pitanje zavisi od toga ko bi sve bio pozvan na tu međunarodnu konferenciju i na koji način bi se na njoj donosile odluke. Sva je prilika da bi u postojećim geopolitičkim okolnostima na takvoj konferenciji ključnu ulogu imale upravo one Zapadne države koje su već priznale nezavisnost Kosova. One bi dakle samo mogle da ponove ono oko čega među njima već postoji konsenzus, a to je da je Kosovo nezavisna država. Zbog toga mislim da u ovom trenutku ne postoji raspoloženje da se ovakva konferencija sazove.

Da li bi za Srbiju bilo dobro da njena medjunarodna pozicija u odnosu na politiku koju vodi prema Kosovu prestane da zavisi prevashodno od stava Rusije?

Sve zavisi od toga šta Srbija želi da postigne. Ukoliko je njen cilj da zaštiti svoj fiktivni suverenitet nad Kosovom time što će biti onemogućena nova rezolucija u Savetu bezbednosti uz pomoć ruskog veta, onda ova aktuelna politika donekle može da se razume. Problem je u tome što politika održavanja ovog fiktivnog suvereniteta, koja je po svemu sudeći osuđena na konačni neuspeh, ima ogromnu ekonomsku, političku i reputacionu cenu. Ako građani Srbije žele da plate tu cenu onda je to u redu, ali potrebno je da budu svesni koliko je ona velika i koliko zapravo malo toga za nju dobijaju.

Da li Srbija u konfiguraciji medjunarodne podrske kakva je sada uopste moze da resi bilo koji problem?

U današnjem svetu kompleksne međuzavisnosti ni najmoćnije države sveta ne mogu same da rešavaju međunarodne probleme, a kamoli male i slabe države kao što je Srbija. Male države, zbog toga što ne raspolažu velikim ekonomskim, demografskim i vojnim potencijalima moraju da se oslanjaju na diplomatiju i na snagu svojih partnera, prijatelja i saveznika kako bi se čuo njihov glas na međunarodnoj sceni. 

autor: DJ izvor: Novi magazin
Objavljeno na: www.novimagazin.rs

My Interview for Novi Magazin published on 29 April 2012.

What is the meaning of commitment to rely both on Russia and NATO in a situation where practically all Serbian neighbors are already in NATO; and does such an approach, by itself, carry any security risk?

Things are pretty clear. NATO is the most powerful military alliance in the world that embraces 28 democracies with almost 900 million citizens, 50% of the world economy, as well as more than half of total world investment in defense. In addition, all of Serbia’s neighbors are either already in NATO or will be soon. On the other hand, Russia at best is a defective democracy, with 140 million citizens, 2.39% of the world economy and only 4.1% of global defence expenditures. Geopolitically, Russia is primarily interested in its own neighborhood and not in the Western Balkans. All this clearly shows why the policy of “equal reliance” on NATO and Russia is the outcome of self-delusive reverie which is not based on economics, politics, strategy or geography. Serbia should maintain close cultural and economic relations with Russia, preferably with a reduced foreign trade deficit. When it comes to security and defense policy, the most reasonable orientation of Serbia leads in the direction of Brussels, both ones.

 What the concept of neutrality implies today in modern Europe and the world and does the fact that a country is not a part of any military alliance mean that it is completely outside of a security system?

There are a small number of militarily neutral countries in Europe such as Finland, Sweden, Ireland, Austria or Switzerland. However, there is no European country which entirely exluded itself from any international security system whether the UN, EU, NATO, OSC or else. Military neutrality implies that one state stays out of an armed conflict, while permanent military neutrality applies to all future conflicts as well. However, it does not involve sticking the head in the sand and total isolation of the country. Such was the case even during the Cold War. In the era of bipolarity, states could choose whether they would join one of the blocks, or remain neutral and non-aligned. Staying out of the blocks had a price but also its advantages. The price was such that in case of armed aggression against neutral countries, it would have no allies, while the advantage was the fact that in the event of world war it could remain aside and stay out of conflict. However, with the exception of Switzerland, all other European militarily neutral and non-aligned countries were even then (as now) the active participants in the system of collective security created under the patronage of UN. The neutral countries played a key role in creating the system of cooperative security within the CSCE.

To what extent have things changed since the Cold War? 

Security environment has fundamentally changed since then. It became a cliche to say that concept of military neutrality in Europe changed its meaning after the end of the Cold War. However, today it is difficult to exaggerate the importance of the fall of the Berlin Wall, German unification or the collapse of the Soviet Union for the European security architecture. NATO and the EU have expanded both its membership and its tasks. North Atlantic Treaty also became a political forum; while besides economic, the EU became first political and then incresingly a military alliance. These changes caused the redefinition of neutrality concept. In these new circumstances, the fear of military aggression and world war did not disappear, but it was no longer topping the agenda of international politics. In the absence of aggressive competition between great powers for domination and in the shadow of Western hegemony, the other security challenges, risks and threats came to the foreground. These are terrorism, state failure, civil wars, extremism, piracy at sea, climate change and organized crime, to name just a few. No state, no matter how powerful it is, can cope with these problems alone in the era of complex interdependence. Because of that, all European neutral countries today face the imperative of more intensive involvement in international security management within the common security and defense policy of the EU or NATO’s Partnership for Peace.

Is Serbia today fundamentally neutral, given the fact that most things related to the defense system are defined by NATO standards?

Professional standards should be distinguished from political decisions. Serbia has adopted NATO standards but has not signed the Washington Treaty. The fact that Serbian Armed Forces are regulated by these standards in no way calls into question the neutrality of Serbia. Those are the professional and technical regulations which standardize military equipment and weapons, ammunition, logistical and administrative procedures. In addition to all members of the alliance, these standards are adopted by a number of partner countries as well including all European neutral countries. The adoption of the same NATO standards enables these militaries to be interoperable in case of a joint action, but without prejudice to whether and when would they act together. It is a matter of political decision.

What prerequisites need to be fulfilled in order for a country to remain neutral and does Serbia meet some of those?

In order for a state to become and remain militarily neutral it is enough to declare its neutrality and that it doesn’t support any of the confronted parties in case of war, or not enter any military alliances. If a country wants to obtain the international legal status of its neutral position, it is necessary that other states accept its neutrality. The fact that the European neutral countries are rich in no way means that wealth is a prerequisite for a state to be militarily neutral. On the contrary, NATO members traditionally spend a larger percentage of their GDP on defense than the neutral European countries. Besides, Moldova is one of Europe’s poorest countries and still that fact was not an obstacle for the maintenance of its neutrality. However, the indirect costs of military neutrality should be taken into account when the economic calculation is being made. Eastern European countries had multiple benefits from their NATO membership in terms of the improvement of investment climate, increased foreign direct investment and rapid growth of their economies.

Does Serbia indeed have any developed concept of neutrality or is it an attempt to win political points among voters who are strongly against NATO and the West?

The policy of military neutrality is probably the least developed public policy of the Republic of Serbia. It is defined by only one sentence in a parliamentary resolution adopted in December 2007. Since then, several strategic documents were adopted, including most importantly National Security Strategy and Defense Strategy. These documents don’t even mention military neutrality, let alone develop it. Why is this the case? On one hand, decision makers do not dare to question this policy for the fear of domestic public whose very negative representation of NATO is still frozen in 1999. On the other hand, politicians do not want to develop this policy because it doesn’t make much sense in foreign policy terms. Due to this awkward “two-level game” of the decision-makers, Serbia is unfortunately locked in a geostrategic stalemate. Filip Ejdus is a member of the Managing Board of the Belgrade Center for Security Policy.

author: DJ source: Novi magazin

Towards the Western Balkans Security Community 2.0

Twenty years ago, when the former Yugoslavia began to suffer its tragic collapse, the entire world regarded the Balkans as the powder keg of Europe. While the West was celebrating the “end of history” and Toto Cotugno’s sugary verses echoed around the continent, the Balkans was sinking deeper and deeper into the darkness of “ancient hatreds” and ethno-nationalist hysteria.

Media images of ethnic cleansing, concentration camps, and demolished cities revived the Balkanisation bogeyman in international political discourse. The bloody break-up of Yugoslavia awoke many in the West from their deluded dreams of a post-cold war Kantian paradise. The violent dissolution of Yugoslavia soon banished all hopes that history had indeed come to an end, while the Balkans became an ugly symbol of unmet expectations.

Twenty years later, while world politics seem much grimmer than back in 1991, regional politics are in much better shape. Current global challenges such as the economic crisis, the nuclear disaster in Japan and Arab upheavals have all dwarfed the remaining impasses of the Western Balkan region. Eleven years after the last regional armed conflict came to an end, the region is now, in the words of Emilian Kavalski, an “embryonic security community”. It is a “security community” because, in contrast to the 1990s, there is now a “stability of expectations of continuing peaceful change”, as defined by Karl Deutsch.

States in the region share a common threat perception, as testified by their respective national security strategies. According to their strategic documents, each Western Balkan state thinks of itself as a key provider of security and stability in the region. All of the states’ security and defence policies are almost completely harmonised and every state aims to become a member of the EU. Most of them already participate in EU missions within the Common Security and Defence Policy (CSDP), albeit quite modestly. In addition to that, all Western Balkan states are in the PfP program and are either members of NATO or seek to become one in the near future (except Serbia, which declared military neutrality in 2007). Western Balkan nationals can also travel freely without visas within the region and to the European Union, with the sole exception of Kosovo.

Western Balkan states also engage in a number of regional co-operation schemes. Many of the schemes deal with “hard security” issues – for example, the South-eastern Europe Defence Ministerial (SEDM), the Multi-national Peace Force for South East Europe (SEEBRIG), RACVIAC or SEEGROUP. Many more multi-lateral co-operative schemes, however, concern soft security issues such as the expert level group on organised crime (SPOC), the Advisory Group (SEEPAG), the South East European Co-operation Initiative, the Public Prosecutors Office (PROSECO), the South East European Police Chief Association (SEPCA) or the Police Co-operation Convention. These regional security co-operation schemes were undoubtedly crucial in transforming the region from a security regime into an embryonic security community.

But the Western Balkans’ security community, built on the Dayton peace agreement, the Ohrid Framework Agreement and the Ahtisaari Plan, is still in the “embryonic phase” for number of reasons. Most importantly, its maturity is inconceivable without an external push from the EU and NATO. Virtually all aforementioned regional security initiatives were pushed, designed and maintained externally by the EU, NATO and the U.S. The fact that most attention was paid to soft security threats is a case in point since it reflects the preferences and interests of the EU and its member states, and not necessarily intra-regional concerns.

In order to move from this embryonic, top-down phase to a more mature, bottom-up and self-sustainable security community, Western Balkan states need to take their mutual relationships to the next level. More precisely, current Security Community 1.0, built on peace agreements and security co-operation, needs to be upgraded to Security Community 2.0 that would be founded on mutual trust, common identity and multi-lateral military integration.

But how can this “upgrade” be achieved? One possible way is to establish by 2020 the Western Balkans Battle Group, earmarked for the CSDP. There are several major arguments in favour of such an approach. First, cultural inter-operability is an extremely important factor of cohesion in any multi-national military unit. Cultural and linguistic similarities that exist in the Western Balkans would facilitate communication within the Battle Group. Second, most Western Balkan militaries grew out of the same Yugoslav People’s Army. They then went on to participate in various similar regional initiatives, they became members of the Partnership for Peace Program and all adopted NATO professional standards.

All this makes them highly inter-operable in terms of equipment, training and military culture. The third advantage of the Western Balkans Battle Group is that such regional military unity would contribute to developing mutual trust between the former warring parties. Just as the Franco-German brigade established in 1987 became a symbol of a united Europe, so the Western Balkans Battle Group could, somewhat ironically, become a symbol of “de-balkanised” south-east Europe. In addition, this involvement would contribute to the integration of the defence industry, the harmonisation of joint programs of modernisation and the procurement of weapons and military equipment. The common Battle Group could also help to accelerate the integration of Western Balkan states into the EU and NATO.

Finally, a Battle Group composed of former enemies and bitter rivals could also be a very strong symbolic contribution to the EU’s role in the world. And especially so in terms of its “transformative power”, i.e., its ability to turn war-torn regions into zones of peace and stability. Nationalists and cynics from across the region would certainly cast off their doubts about the desirability or feasibility of such an idea in a region composed of frozen conflicts and dysfunctional states. And especially so in times when the EU itself is preoccupied with its own monetary survival. But, as Anatol France once put it, “To accomplish great things, we must not only act, not only plan, but also believe.”

This article was first published in Europe’s World, Online edition, on December 9, 2011.

Vikiskepticizam

Vikiliks je omogućio najveće curenje poverljivih podataka u istoriji. Naspram preko 250.000 diplomatskih depeša do kojih je došao Vikiliks i medijskog cunamija koji je tim povodom preplavio svet, afere poput Votergejta deluju patuljasto. Ministar spoljnih poslova Italije Franko Fratini je čak Vikiliks aferu nazvao “jedanaestim septembrom svetske diplomatije”. Zbog svega toga se proteklih nedelja dosta polemisalo o potencijalnim posledicama koje će cela ova afera imati na međunarodnu politiku i bezbednost. U dosadašnjoj diskusiji su se iskristalisale tri grupe mišljenja.

Prvu grupu čine viki-optimisti. Radi se uglavnom o ljudima liberalnih shvatanja, novinarima, internet piratima, doktrinarnim idealistima, teoretičarima demokratskog mira, borcima za ljudska prava i svim drugim pojedincima i grupama koji veruju da će objavljivanje velikog broja poverljivih diplomatskih depeša doprineti opštoj demokratizaciji i pacifikaciji međunarodnih odnosa.

U drugu grupu spadaju viki-pesimisti koji se pribojavaju da će ova afera imati negativne posledice po diplomatsku praksu, nacionalnu bezbednost, stabilnost na Bliskom istoku ili svetski mir. Viki-pesimisti su najčešće beli okovratnici i državni službenici koji ovakve ideje brane ili ex officio ili zbog birokratske solidarnosti. Njima se svojim iskrenim viki-pesimizmom pridružuju realisti starog kova i stručnjaci za nacionalnu bezbednost koji smatraju da je nacionalni interes važniji od demokratije i ljudskih prava, kao i “konzervativci volonteri” koji imaju usađeni strah od promena i duboko nepoverenje prema društvenoj emancipaciji.

Međutim, u diskusiji su sve glasniji i viki-skeptici, tj. oni koji sumnjičavo gledaju na celu Vikiliks aferu. Ovdašnji donosioci spoljno-političkih odluka su u nekoliko navrata izneli sumnje u verodostojnost procurelih depeša. Ako je suditi po komentarima ostavljenim po sajtovima i blogovima na srpskom jeziku, ovaj skepticizam se dosta dobro primio i kod šire populacije u Srbiji. Zbog svega toga on zaslužuje posebnu pažnju.

Postoje tri različite grupe viki-skeptika. U prvu grupu spadaju oni koji poriču autentičnost i verodostojnosti procurelih diplomatskih depeša. Poricatelji među viki-skepticima postavljaju pitanje “otkud ti znaš da je sve to istina?” U tom stilu je Ministar spoljnih poslova Srbije odbio da komentariše depeše, jer “nijedna vlada nijedne države nije do sada potvrdila verodostojnost tih informacija”. Ipak, jedini autoritet ovlašćen da demantuje verodostojnost ovih diplomatskih depeša je, naravno, administracija SAD, koja to do sada nije učinila. Naprotiv, dvadesettrogodišnji obaveštajni oficir vojske SAD Bredli Mening, koji je osumnjičen da je depeše dostavio Vikiliksu, uhapšen je i očekuje suđenje pred vojnim sudovima SAD. Pored toga, protiv direktora Vikiliksa Džulijana Asanža je najavljena moguća tužba za špijunažu, takođe pred američkim sudovima. Stoga je i prostor za sumnju u vedostojnost depeša prilično mali. Naravno, to i dalje ne znači da su navodi unutar depeša uvek istiniti. Diplomati možda svesno ili nesvesno obmanjuju svoje prestonice, ali to je jedna posve druga tema.

U drugu grupu viki-skeptika spadaju svi oni koji su ravnodušni prema čitavoj aferi i ne pridaju joj veliki značaj. Ravnodušni viki-skeptici imaju snažnije argumente od poricatelja. Oni kažu “ma sve smo to već znali!” Na primer da Saudijska Arabija nema simpatije prema Iranu, da Vuk Jeremić zbog svoje borbe za Kosovo nije omiljen u pojedinim zapadnim prestonicama ili da velike korporacije upravljaju vladama nekih slabih afričkih država. Međutim, ravnodušni ne mogu da poreknu četiri važne činjenice. Prvo, da za svoje pretpostavke ranije uglavnom nisu imali dokaze. Na primer, iako se spekulisalo da Srbija tajno pokušava da izdejstvuje podelu Kosova, sada za to postoji i dokaz. Drugo, mnoge stvari koje su ranije bile poznate samo u konturama i u vrlo niskoj rezoluciji sada su dobile mnogo više detalja i nijansi. Na primer, svi su znali da zalivske monarhije nisu najsrećnije zbog iranskog nuklearnog programa. Ali da su direktno pozivale SAD i Izrael da izvrše vojnu intervenciju protiv Teherena, to je za veliku većinu ogromno iznenađenje. Treće, iako su mnoge činjenice bile poznate i ranije, nesporna je činjenica da su mnoge tajne po prvi put, zahvaljujući Vikiliksu, ugledale svetlost dana. Između ostalog, na primer, saznali smo za namere SAD da prisluškuju UN kao i za vojnu intervenciju SAD protiv Al Kaide u Jemenu. I četvrto, ravnodušnost prema Vikiliksu može da bude potpuno legitimni lični izbor svakog pojedinca, ali svakako nije objektivno stanje stvari. Već više od dve nedelje svi svetski mediji su bukvalno zatrpani vestima i komentarima u vezi sa ovom aferom, a na internetu ima više stranica o Vikiliksu (122.000.000) nego o Srbiji (101.000.000). Pritom, podsetimo se da je zaključno sa današnjim danom (14. decembar 2010.) objavljeno tek 1,447 depeša od ukupno 251,287 sa koliko Vikiliks raspolaže. To znači da je za prvih 18 dana Vikiliks objavio svega 0.6 odsto ukupnog materijala. Prema mojoj računici, ukoliko nastavi ovim tempom Vikiliks će ovaj materijal objavljivati do 2. jula 2019. godine! Iako se možda struktura i praksa međunarodnih odnosa neće suštinski promeniti, odnos društva i spoljne politike svakako hoće. Do tada će bez sumnje i najtvrdokorniji ravnodušni viki-skeptici shvatiti razmere ove afere.

Konačno treća grupa viki-skeptika su teoretičari zavere. Oni te pitaju “kako znaš da Amerikanci nisu sami sebi to sve namerno uradili?” Za njih je cela afera samo deo šire zavere opskurnih i nevidljivih sila skovana u cilju uspostavljanja “novog svetskog poretka” ili u malo blažoj verziji “soroševskog otvorenog društva”. Snaga teorija zavera je i njihova najveća mana: one su istovremeno neoborive i nedokazive. Međutim, ova teorija ne ispunjava ni elementarne logičke pretpostavke. Postavlja se pitanje zbog čega bi SAD sve ovo same sebi učinile, kada su one od toga pretrpele najveću štetu!? Da pomenemo samo to da su mnoge države izgubile poverenje u sposobnost SAD da čuvaju tajne, što je preduslov iskrenog i prijateljskog diplomatskog dijaloga i uspešne spoljne politike. Zbog čega bi Hilari Klinton dala da se objave depeše iz kojih se vidi da je ona zahtevala špijunuranje Saveta bezbednosti OUN? Na ova i mnoga druga pitanja teoretičari zavere među viki-skepticima za sada nemaju uverljive odgovore. Teorije zavere su, kao što kaže hrvatski internet aktivista, Marsel Mars, “poraz kapaciteta za analitiku pred kompleksnim problemima”. Ali one su I neiscrpan izvor inspiracije za ekstremiste, anti-semite i populiste, zbog čega su veoma opasne.

Ukoliko je viki-skepticizam neutemeljen, zbog čega je toliko prisutan u domaćoj ali i u međunarodnoj javnosti? Za to postoje dva objašnjenja. Najpre, sa jedne strane viki-skepticizam je generisan odozgo. Džulijan Asanž nije udario samo na SAD ili na pojedine autokratske države, već je razotkrio informacionu ranjivost međunarodne političke elite. On je poslao jasnu poruku političarima, diplomatima, bankarima, vojnicima, policajcima, obaveštajcima i svima ostalima koji autorizovano ili ne zadiru u privatnost drugih, da špijunka ima dva kraja. Vikiliks je pokazao da društvo nadziranja, pored totalitarnih, sadrži u sebi i emancipacijske potencijale koji mogu da osnaže građane naspram vlasti. Po svemu sudeći, političke elite još uvek nisu shvatile da ovi potencijali mogu biti i te kako razorni ukoliko se ne iskoriste. Zbog toga su krenuli u nemilosrdnu i orkestriranu medijsku, ekonomsku, pravnu i bezbednosnu kampanju protiv Džulijana Asanža i Vikiliksa. Jedna od taktika ove kampanje je marginalizacija i trivijalizacija sadržaja iscurelih depeša.

Sa druge strane, viki-skepticizam delom potiče i iz jedne sve rasprostranjenije zavereničke kulture koja se po pravilu, kako piše socijalni psiholog Jovan Bajford, razvija na “rubovima savremene demokratske i pluralističke političke kulture”. Internet kao decentralizovani i necenzurisani prostor po kome informacije teku daleko slobodnije nego u ostalim medijima, predstavlja izuzetno plodno tle za širenje zavereničke kulture. Ona samo olakšava reakcionarnim političkim elitama da relativizuju i uguše emancipacijski karakter informatičkog doba. Doba u kome velika braća posmatraju malu, ali i doba u kome mala braća umeju da im uzvrate pogled. I to sve prodorniji.

Peščanik.net, 15.12.2010.

Iranofobija kao moralna panika

Haggai Ram, Iranophobia: the Logic of an Israeli Obsession, Stanford University Press, 2009.

Iran je država koja zbog svoje veličine, revolucionarne vlasti i nuklearnih ambicija mnogima, ne samo na Bliskom istoku, predstavlja trn u oku. Međutim, samo u jednoj državi postoji opsesija strahom od Irana, a to je Izrael. U jevrejskoj državi stvoren je konsenzus oko toga da Iran predstavlja ne samo prvorazrednu stratešku pretnju po nacionalnu bezbednost već i po samu egzistenciju države. U izraelskoj javnosti često se prave istorijske analogije sa nacističkom Nemačkom i sa holokaustom u kome je stradalo oko 6 miliona Jevreja. Današnji Iran se poredi sa Nemačkom tridesetih godina prošlog veka, Ahmedinedžad sa Hitlerom, a nemoć međunarodne zajednice da zaustavi iranski nuklearni program sa politikom popuštanja Nemačkoj koja je dovela do sramnog Minhenskog sporazuma 1938. godine.

Zbog čega se Izrael toliko plaši Irana? Da li se radi o objektivnoj proceni iranske pretnje ili je po sredi nešto drugo? Na ovo pitanje Hagai Ram izraelski profesor sa Univerziteta Ben Gurion pokušava da pruži odgovor u svojoj najnovijoj knjizi Iranophobia: the Logic of an Israeli Obsession. Ram uvažava strateške izazove pred koje Iran stavlja jevrejsku državu, od podrške Hamasu i Hezbolahu, preko nuklearnog programa pa sve do anti-cionističke retorike u kojoj prednjači iranski predsednik Mahmud Ahmedinedžad. Međutim, Hagai Ram tvrdi da se, pored ovih donekle opravdanih strahova, u pozadini izraelskog straha od Irana nalazi jedan unutrašnji strah. Radi se naime o unutrašnjem političkom izazovu koji orijentalni (Mizrahi) i pobožni (Ortodoksi) Jevreji predstavljaju za cionistički projekat sekularne, moderne nacionalne države koji su po ugledu na evropske države započeli evropski Jevreji (Aškenazi). Iranofobija je zapravo u ovoj interpretaciji vid “moralne panike” koja strah od unutrašnjih “kućnih demona” projektuje na spoljni svet, tačnije na Iran. Kako tvrdi Ram “Iran je postao ekran na koji mi izraelski Jevreji projektujemo naše sopstvene strahove od različitosti”(str. 18).

Knjiga je podeljena u četiri dela. Prvi deo govori o načinu na koji je izraelska javnost reagovala na islamsku revoluciju 1979. godine. Ram podseća na strateško partnerstvo između jevrejske države i Irana za vreme vladavine Šaha Reze Pahlavija pre revolucije. Prema “doktrini periferije”, koju je inaugurisao još Ben Gurion, cilj Izraela bilo je uspostavljanje što boljih odnosa sa ne-arapskim bliskoistočnim državama poput Irana kako bi se sprečilo širenje arapskog i sovjetskog uticaja u regionu. Tako, sve do 1979. godine, u izraelskoj percepciji Iran je kao moderna sekularna država predstavljao svetlu tačku u muslimanskom svetu. Iako Iran nikada de jure nije priznao Izrael, ove dve države su održavale snažne vojne i privredne veze. Međutim, tokom revolucionarnih događaja iz januara i februara 1979. godine ova slika će se u potpunosti promeniti. Revolucija je, tvrdi Ram, u Izraelu protumačena u klasičnom orijentalističkom maniru. Ona je pokazala kako Islam i savremena, kapitalistička, sekularna država ne mogu da idu zajedno. Revolucija je tako u potpunosti istrgnuta iz svog konteksta (npr. brutalnost Šahovog režima i njegove tajne policije SAVAK je potpuno zanemarena) i objašnjena isključivo iracionalnošću Islama. Ovakva reprezentacija revolucije bila je rezultat cionističkog orijentalističkog diskursa o Bliskom Istoku kao inferiornom, iracionalnom, zaostalom regionu. Osim toga, u to vreme došlo je i do geopolitičkih promena, pre svega do potpisivanja mira sa Egiptom 1979, koje su umanjile značaj “doktrine periferije”, a samim tim i dobrih odnosa sa Iranom za izraelsku bezbednost.

U drugom poglavlju Ram se bavi izraelskim dominantnim reprezentacijama Irana između revolucije 1979. i terorističkih napada na SAD 2001. godine. On u ovom poglavlju iznosi tezu kako je u ovom periodu formatiran strah od Irana kao projekcija straha etnokratske, sekularne, zapadne, cionističke države od unutrašnje orijentalizacije. Ram ovde iznosi argument da strah od Irana nije rezultat razlika koje postoje između ovih država već zapravo rezultat njihovih sličnosti. Treći deo knjige je posvećen analizi načina na koji su u Izraelu integrisani diskursi o Iranu i diskursi o terorizmu nakon 11. septembra 2001. godine. Iran je predstavljen kao otelotvorenje svetskog terorizma, a svi izraelski neprijatelji postali su samo pipci ove velike maligne hobotnice. U tom ratu, Izrael je pokušao sebe da predstavi kao čuvara kapije zapadne civilizacije, branu protiv islamskog fundamentalizma, istureno bliskoistočno utvrđenje na braniku modernog i prosvećenog Zapada. Na taj način je legitimizovan i rat u Libanu 2006. i opearcija “Izliveno olovo” u Gazi početkom 2009. godine. Konačno u četvrtom poglavlju Ram iznosi analizu izraelskog diskursa o iranskim Jevrejima. Radi se o zajednici od oko 30. 000 Jevreja koji se, kako tvrdi Ram, u Iranu osećaju kao kod kuće i ne žele da se usele u Izrael, komuniciraju međusobno na farsiju, a sebe vide kao Irance jevrejske veroispovesti. Ram u ovom poglavlju pokazuje sa kakvim teškoćama se cionistički diskurs, u kojem su Iranac i Jevrejin međusobno isključujuće identitetske kategorije, susreće u pokušaju da klasifikuje ove iranske Jevreje.

Ramova knjiga se teorijski oslanja na širok spektar poststrukturalnih i postkolonijalnih studija od sada već kanonskih tekstova Mišela Fukoa, Benedikta Andersona i Edvarda Saida do manje poznatih ali podjednako relevatnih doprinosa ovoj literaturi u studijama međunarodnih odnosa, studijama bezbednosti i regionalnim studijama Bliskog istoka. Posebno značajno mesto u njegovom radu zauzima koncept moralne panike, koji u sociologiji predstavlja “periode kada su specifične grupe negativno obeležene kao neprijatelji kosmološkog poretka društva i kao pretnja za njene interese” (str. 17). U pogledu metodološkog pristupa nažalost rad ostaje gotovo potpuno nem. Pitanje na koji način su birani i analizirani tekstovi koji će služiti kao izvor reprezentacija ostalo je neodgovoreno. Ramov stil je jasan i čitak, na trenutke čak suviše “intertekstualan” pa se ponekad gubi granica između njegovih argumenata, sekunardne akademske literature na koju se poziva i diskursa koje analizira.

Takođe Ramova studija, baš kao i izraelska realnost obiluju kontradiktornostima. Međutim, na pojedinim mestima ove protivrečnosti ostaju neobjašnjene već samo konstatovane što ne može da zadovolji znatiželju pažljivijih čitaoca. Na primer, Ram je u pravu kada kaže da neki od 200,000 iranskih Jevreja zauzimaju najviše pozicije u izraelskom društvu (str.116) kao i da oni predstavljaju najradikalnije spoljnopolitičke “sokolove” u odnosu na Iran (str.117). Međutim, na drugom mestu Ram tvrdi kako preostali iranski Jevreji nisu spremni da se usele u Izrael zato što oni znaju da Izraelska država “nije mesto na kome su oni dobrodoški politički, društveno i ideološki” (str. 117). Iz ovakve interpretacije moglo bi se zaključiti da Iran bolje tretira iranske Jevreje nego sama država Izrael kao i da su pojedini iranski Jevreji u Izraelu uspeli uprkos diskriminaciji samo zbog toga što su u potpunosti napustili svoje orijentalno poreklo i “aškenalizovali se” (str. 116).

Ipak, ako je tako kao što Ram kaže, zbog čega onda u Izraelu ima danas skoro deset puta više iranskih Jevreja nego u samom Iranu? Takođe, Izrael nije jedina država na svetu u kojoj je asimilacija način socijalne integracije; i Iranski Jevreji su opstali u Iranu zato što su usvojili strategiju delimične integracije sa dominantnom kulturom. Međutim, u Iranu ne samo da nema visokih državnih fukncionera koji su Jevreji (osim jednom poslanika u Medžlisu koji je zakonom obavezan da podržava anticionističku iransku spoljnu politiku) nego je to i zakonski onemogućeno. U Izraelu svakako postoje klasne razlike između Aškenaza i Mizrahija ali su one daleko manje nego razlike između Iranaca Muslimana i Iranaca Jevreja u Iranu. Ove činjenice Hagai Ram izbegava da primeti zarad konsistentnosti njegove argumentacije što ne ide u prilog njegovoj akademskoj nepristrasnosti.

Uprkos metodološkim kritikama koje joj se mogu uputiti Iranofobija je izuzetno lucidna studija koja otkriva kulturne mehanizme koji deluju u pozadini izraelske bezbednosne opsesije Iranom. Na nivou teorijskog mišljenja njen glavni doprinos je saznanje da konstrukcija neprijatelja može da proistekne ne samo iz straha od njegove različitosti već i od straha od sličnosti koje imamo sa njim, a koje su potisnute i marginalizovane u nama samima.